Bir Kan Damlasıyla Binlerce Sonuç Vadetti! Silikon Vadisi’nde Yaşanan 9 Milyar Dolarlık Sahtekârlık: Theranos

Hastanelerde yapılan kan analizleri birçoğumuz için külfetli bir süreç. Alınan tüp tüp kanlar, baş dönmeleri, sonuçları öğrenmek için beklenen süre… Pekala; tek bir kan damlasını alıp konutunuzda bile koruma edebileceğiniz minicik bir aygıta koyduğunuzda hormonları, kolesterol seviyesini, kanseri ve hastalıkları test edebilsek nasıl olur? İşte, Elizabeth Holmes’ün teşebbüsü bunu mümkün kılmayı vadediyordu.

Önce Elizabeth Holmes kimdir, necidir bir onu öğrenelim.

Theranos Projesi’ni geliştiren teşebbüsçü Elizabeth Holmes, şimdi lise yıllarındayken bilgisayar programlamaya ilgi duyuyordu. Ailesi, Elizabeth’in başarılı ve varlıklı olması için her şeyi yapıyordu fakat kızları o devirlerde pek de hırslı değildi. Ta ki 2003 yılında Asya’ya yaptığı yolculuk sırasında SARS salgınına tanıklık edene kadar. Asya yolculuğundan sonra Elizabeth’in aklına milyarder olmasını sağlayacak bir sağlık teknolojisi geliyor. Henüz 19 yaşında Stanford Üniversitesi’nden ayrılarak projesini hayata geçirebileceği Silikon Vadisi’nde çalışmalara başlıyor.

Ürün, Thomas Edison’ın isminden ilham alınarak geliştirildi.

Elizabeth Holmes’ün geliştirdiği Edison cihazı, Thomas Edison’ın isminden geliyor. Elizabeth, bu ismi seçmesinin sebebinin Thomas Edison üzere başarılı bir aygıta ulaşana dek binlerce kere deneyip başarısız olması olduğunu söylüyor. Lakin unuttuğu bir şey var: Elizabeth, hiçbir vakit başarılı bir aygıta ulaşamadı. Edison aygıtı, kanın sadece %10’unu test edebiliyor. Geri kalan kısım gelişmiş aygıtlarda test edilip Edison’da test edilmiş üzere gösteriliyor. Theranos yüzünden insanlara yıllarca yanlış sonuçlar verildi, beşerler uygulanmaması gereken tedavilere yönlendirildi hatta hayatını kaybedenler oldu.

1 damla kan, binlerce sonuç.

Tek bir kanla her türlü sonuca ulaşabileceğine inanan Holmes, tahminen de en başında bir uzmana danışsaydı bu türlü bir şeyin mümkün olmadığını anlayabilirdi. Elizabeth, testleri gerçekleştirebilmek için birkaç damla kandan fazlasına gereksinim duyulduğunu, küçük aygıtlarla hakikat test sonuçları alınamayacağını büsbütün göz gerisi ediyor. Theranos şirketinden ayrılanlar, “Edison” isimli aygıtın gerçek bir biçimde çalışmadığını söylüyor.

Steve Jobs üzere görünmeyi bile denedi.

Holmes’ün en büyük yeteneği, biyomedikal alanında bir tecrübesi olmayan varlıklı ve güçlü şahısları zekâsıyla manipüle ederek kendini yasallaştırması. Theranos’un idare heyetinde eski bakanlar, senatörler, kimi ararsanız vardı. İdolünün Steve Jobs olduğunu söyleyen Elizabeth, onun üzere siyah boğazlı kazaklar giyip onun pozlarını taklit ediyordu. Hatta eski Apple çalışanlarını işe alıyor.

Her şeye karşın devrin en bedelli şirketi oluyor.

Theranos, çalışan tek bir eseri bile yokken 9 milyarlık bedele ulaşarak Airbnb ve Uber’dan daha kıymetli bir şirket hâline geliyor. 4,5 milyar dolarlık varlığa sahip Elizabeth Holmes, insanlık tarihinde kendi uğraşıyla güçlü olan en varlıklı bayan unvanına kavuşuyor. Hatta bir devir, Amerika Lideri Joe Biden bile laboratuvarı ziyarete gidip çok etkilendiğini söylüyor. Aslında gezdiği laboratuvar, lider geleceği için sıfırdan kurulup düzmece aygıtlarla donatılıyor.

Laboratuvarda yapılan testlerin yazı tipe atmaktan farkı yok.

Söylenene nazaran Elizabeth tenkide asla tahammül edemiyor. Hatta çalışanlar kendi ortalarında konuşamıyor, hiçbir şeyi sorgulayamıyor. İki test ortasında tutarlılık bulmanın bile imkânsız olduğu Theranos şirketindeki çalışanlar, testleri yazı çeşide atmakla atmakla muadil görüyor.

Sürpriz denetçiler, tüm dolandırıcılığı ortaya çıkardı.

Theranos şirketinden ‘sorguladığı’ gerekçesiyle kovulan biri, tüm bu sahtekârlığı açıklığa kavuşturuyor. Sonraki gün Elizabeth, televizyonda bir programa katılarak kendini ve şirketini ‘Dünyayı değiştirmeye çalıştığınızda böyle olur. Önce size gülerler, deli derler. Sonra bir bakarsınız, dünyayı değiştirmişsiniz.’ kelamlarıyla savunuyor. Lakin bu lafları artık inandırıcılığını yitiriyor. Amerikan Besin ve İlaç Yönetimi, Adalet Bakanlığı, Amerikan Menkul Değerler ve Borsa Kurulu; Theranos hakkında inceleme başlatıyor. Yapılan incelemeler ve laboratuvarlara gönderilen sürpriz denetçiler sayesinde şirketin sahtekârlığı su yüzüne çıkıyor.

4 farklı kabahatten her biri için farklı ayrı 20 yıl mahpus cezası.

Theranos, hasta data tabanına erişmeyi sağlayan şifreleme anahtarlarını silip kanıtları yok ettiği için firmanın verdiği gerçek hasara ulaşılamıyor. Ancak Edison üzerinde yapılan bir incelemeye nazaran her 2 testten 1’inde, başka bir incelemeye göreyse vakaların %14’ünde yanılgılı sonuçlar alınıyor. Tüm bu incelemeler sonucunda Elizabeth ve hem ortağı hem eski sevgilisi olan Ramesh Balwani hakkında kabahat duyurusu yapılıyor. Yıllara yayılmış sahtecilik, elektronik dolandırıcılık, delil yok etme ve yatırımcılara yanlış bilgi verme kabahatleriyle her biri için başka ayrı 20 yıl mahpus cezası ve yüz binlerce dolar para cezası isteniyor.

Elizabeth Holmes, şu anda 5.000 dolarlık bir kefaretle hür geziyor.

Holmes’ün cezası, 2022 yılının eylül ayında açıklanacak.

Yorum yapın